Bilge Kral Aliya İzetbegoviç 101 yaşında: Bağımsızlığın, direnişin ve mütefakkir bir liderin portresi

Bosna Hersek’in bağımsızlık mücadelesinin simge ismi ve ülkenin ilk Cumhurbaşkanı Aliya İzetbegoviç, doğumunun 101’inci yılında saygıyla anılıyor. 8 Ağustos 1925’te başlayan ve 19 Ekim 2003’te sona eren ömrü boyunca hapis cezaları, siyasi baskılar ve çetin bir bağımsızlık savaşıyla sınanan “Bilge Kral”, geride derin izler bıraktı.

Bosna Hersek tarihine damga vuran lider Aliya İzetbegoviç, 8 Ağustos 1925’te Bosanski Şamats kentinde Mustafa ve Haba İzetbegoviç çiftinin 5 çocuğundan biri olarak dünyaya geldi. Çocukluk yıllarında ailesiyle birlikte Saraybosna’ya taşınarak eğitimini burada sürdüren İzetbegoviç, gençlik yıllarından itibaren Boşnak Müslümanların dini ve milli kimliği üzerindeki baskılara karşı büyük bir duyarlılık geliştirdi.

Genç Müslümanlar Hareketi ve ilk cezaevi yılları

Yugoslavya Krallığı döneminde Müslüman Boşnakların bilinçlenmesi amacıyla faaliyet gösteren “Genç Müslümanlar” oluşumuna katılan İzetbegoviç, kısa sürede hareketin öne çıkan isimlerinden biri haline geldi.

İkinci Dünya Savaşı yıllarında Bosna Hersek; Ustaşa rejimi ve Çetnik grupların saldırıları nedeniyle ağır acılara sahne oldu. Savaş sonrası kurulan Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti’nin Marksist-Leninist yönetimi altında da kimlik mücadelesine devam eden İzetbegoviç, Genç Müslümanlar bünyesindeki faaliyetleri nedeniyle 1946 yılında tutuklandı ve yaklaşık 3 yıl cezaevinde yattı.

Tahliye olduktan sonra önce ziraat fakültesinde öğrenim gören İzetbegoviç, ardından hukuk fakültesine geçerek mezun oldu. 1949’da Halida Hanım ile evlenen İzetbegoviç’in bu evlilikten Leyla, Sabina ve Bakir adlarında üç çocuğu dünyaya geldi.

“LSB” mahlaslı yazılar ve Saraybosna Süreci

Baskıcı rejim döneminde düşüncelerini yazılı olarak aktarmayı sürdüren İzetbegoviç; Preporod, Takvim ve Glasnik gibi yayınlarda çocuklarının isimlerinin baş harflerinden oluşan “LSB” mahlasını kullandı.

İzetbegoviç’in düşünce dünyası ve hukuki mücadeleleri şu kritik eşiklerle şekillendi:

• İslam Deklarasyonu (1970): İslam dünyasının mevcut durumunu ele alan eser, Yugoslav yönetiminin dikkatini çekti ve tepkisini topladı.

• Doğu ve Batı Arasında İslam (1983): Bu çalışmasının basımından hemen önce, 12 Müslüman aydınla birlikte gözaltına alındı. Tarihe “Saraybosna Süreci” olarak geçen yargılamada, İslam Deklarasyonu gerekçe gösterilerek 14 yıl hapis cezasına mahkum edildi.

• Zindandan Notlar: Parmaklıklar ardında da yazmayı sürdüren lider, daha sonra Özgürlüğe Kaçışım – Zindandan Notlar: 1983-1988 adıyla basılacak eserini kaleme aldı ve 1988’de aftan yararlanarak serbest kaldı.

Çok partili hayat, SDA ve bağımsızlık referandumu

1988’de özgürlüğüne kavuşan İzetbegoviç, mücadelesini siyaset sahasına taşıdı. 1990’da kurulan Demokratik Eylem Partisinin (SDA) ilk genel başkanı seçildi ve aynı yıl yapılan çok partili seçimlerde partisinin birinci çıkmasıyla Bosna Hersek’in siyasi lideri oldu.

Yugoslavya’nın dağılma sürecinde Slovenya ve Hırvatistan’daki çatışmaların ardından Bosna Hersek de savaşın eşiğine geldi. Ülkenin kaderini belirleyen bağımsızlık referandumu 29 Şubat – 1 Mart 1992 tarihlerinde yapıldı. Bosnalı Sırpların boykot ettiği referandumda, sandığa gidenlerin yüzde 99,7’si bağımsızlıktan yana oy kullandı.

Savaş yılları, ağır bilanço ve Dayton Anlaşması

Referandumun ardından Sırp güçleri tarafından başlatılan saldırılarla ülke ağır bir savaşın içine çekildi. Saraybosna yaklaşık 3,5 yıl kuşatma altında tutulurken; Prijedor, Bijeljina, Zvornik, Vişegrad, Foça ve Srebrenitsa gibi kentlerde siviller hedef alındı, toplama kampları kuruldu ve insanlık suçları işlendi.

İzetbegoviç, savaş boyunca askeri, siyasi ve diplomatik mücadeleyi yönetti. Boşnakların yanı sıra Bosna Hersek’te yaşayan tüm halkların ortak bir devlet çatısı altında bir arada yaşamasını savundu.

Yaklaşık 3,5 yıl süren, 200 bine yakın insanın hayatını kaybettiği ve 1 milyondan fazla kişinin evini terk etmek zorunda kaldığı savaş, 1995’te imzalanan Dayton Barış Anlaşması ile sona erdi. İzetbegoviç, anlaşmayı şu tarihi sözlerle özetledi:

“Bu adil bir barış değil, ancak savaşın sürmesinden daha iyidir.”

Bağımsız Bosna Hersek’in ilk Cumhurbaşkanı

Dayton sonrasında Bosna Hersek; Bosna Hersek Federasyonu, Sırp Cumhuriyeti ve Brçko Özerk Bölgesi’nden oluşan karmaşık bir idari yapıya bölündü. İzetbegoviç, bağımsız ülkenin ilk Cumhurbaşkanı oldu ve ardından Devlet Başkanlığı Konseyi Başkanlığı görevini yürüttü. Savaş sonrasında da ülkesinin uluslararası alanda tanınması ve egemenliğinin korunması için mesai harcadı.

Sağlık sorunları sebebiyle 2000 yılında Devlet Başkanlığı Konseyindeki görevinden, 2001 yılındaki SDA kongresinde ise genel başkanlıktan ayrıldı.

Vasiyet niteliğindeki son mesajı ve vefatı

Siyasi hayatının son döneminde bir canlı yayında halkına seslenen İzetbegoviç, ülkenin varlığını korumasının temel şart olduğunu belirterek vasiyet niteliğindeki şu ifadeleri kullandı:

“Geçmişi unutmasınlar ancak geçmişte de yaşamasınlar.”

Farklı halkların kendi kimliklerini koruyarak ortak Bosna Hersek kimliğinde buluşması gerektiğini savunan bilge lider, intikam yerine adaleti ön planda tuttu.

Sağlık sorunları nedeniyle tedavi gören Aliya İzetbegoviç, 19 Ekim 2003’te Saraybosna’da hayata gözlerini yumdu. Vefatından önce son görüştüğü devlet adamının Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan olduğu belirtilen İzetbegoviç’in cenaze törenine farklı ülkelerden 150 binden fazla kişi katıldı. Naaşı, arzusu üzerine Saraybosna’daki Kovaçi Şehitliği’ne defnedildi.

Fikir dünyasında iz bırakan Eserleri

Düşünür ve yazar kimliğiyle de dünya çapında tanınan İzetbegoviç, geride şu temel eserleri bıraktı:

• Doğu ve Batı Arasında İslam

• İslam Deklarasyonu

• Özgürlüğe Kaçışım – Zindandan Notlar: 1983-1988

• Tarihe Tanıklığım

• Köle Olmayacağız

Savaş, sürgün, cezaevi ve ağır siyasi baskılarla geçen 101 yıllık ömründe yalnızca bir ulusun bağımsızlık mimarı değil, aynı zamanda çağının önemli bir düşünürü olarak tarihe geçen Aliya İzetbegoviç, vefatının üzerinden geçen yıllara rağmen tüm dünyada saygı ve özlemle anılmaya devam ediyor.